Bi kịch tình yêu bên dòng sông băng giá

Một đêm bên dòng sông băng giá giữa cuộc rút quân đã phá nát hai cuộc đời. Người đàn ông hy sinh tất cả để cứu người yêu, rồi phải đối diện với một cái giá còn nghiệt ngã hơn cả cái chết. Đây là bi kịch về tình yêu mà ngay cả sự hết lòng cũng không chữa nổi.

• Mùa đông năm một nghìn tám trăm mười hai, quân đội Pháp tan tác rút lui, và dòng sông băng giá trở thành ranh giới giữa sống và chết. • Viên đại tá trẻ cướp ngựa, đóng bè đưa người yêu cùng chồng nàng sang sông, còn bản thân chấp nhận ở lại bờ bên này. • Vừa cập bờ, người chồng bị băng cắt đứt đầu ngay trước mắt vợ. Nàng phát điên, mất hết ký ức và lưu lạc nhiều năm. • Người cậu ruột, một bác sĩ, tìm thấy và nhận chăm sóc nàng. Nàng sống như thú hoang, không nhận ra bất kỳ ai. • Năm một nghìn tám trăm mười chín, hai người bạn đi săn lạc vào một tu viện hoang, và viên đại tá nhận ra người yêu cũ trong dáng vẻ điên dại. • Ông dọn đến sống cạnh nàng, kiên nhẫn chăm sóc nhưng mọi nỗ lực đều thất bại, rồi quyết định dựng lại cảnh chiến trường phủ tuyết. • Cảnh tuyết đánh thức lý trí nàng trong thoáng chốc, nhưng trái tim kiệt sức ngừng đập. Không chịu nổi nỗi đau, ông tự kết liễu đời mình.

Cuộc vượt sông Berezina

Mùa đông năm một nghìn tám trăm mười hai, quân đội Pháp rút lui trong cảnh tan tác, và dòng sông băng giá chắn ngang đường trở thành ranh giới giữa sống và chết. Câu chuyện của cuốn sách bắt đầu từ chính nơi ấy. Mọi nỗi đau về sau đều có gốc rễ từ một đêm bên bờ sông.

Trong đoàn người chạy loạn có một đại tá trẻ và người phụ nữ ông yêu. Nàng là nữ bá tước, đi cùng chồng mình giữa đoàn quân đang vỡ trận. Với nàng, người đại tá là tình nhân. Với người chồng, ông là kẻ cùng chung cảnh ngộ trên con đường rút lui. Ba con người ấy bị cuốn vào một tình thế không còn lối thoát, khi phía sau là quân thù và đói rét, còn phía trước là mặt nước lạnh buốt.

Trước hoàn cảnh đó, Philippe không chịu khoanh tay. Ông cướp ngựa, một việc làm liều lĩnh và đầy tội lỗi nếu xét theo lẽ thường, nhưng trong cơn tuyệt vọng thì đó là cách duy nhất để có phương tiện. Rồi ông đóng một chiếc bè, mong đưa người yêu và cả người chồng của nàng sang bờ bên kia. Ở đây, tình yêu của ông bộc lộ theo một cách khác thường. Ông không tìm đường thoát riêng cho mình và người mình thương. Ông lo cho cả người chồng, người đứng giữa ông và hạnh phúc của chính ông.

Điều đáng nói nhất là quyết định cuối cùng của Philippe. Chiếc bè chỉ đủ chỗ cho những người ông muốn cứu, và ông chấp nhận ở lại bờ bên này. Ông chọn hy sinh cơ hội thoát thân của bản thân để người yêu được sang sông. Hành động ấy không ồn ào, nhưng cho thấy rõ bản chất của người đàn ông này: yêu đến mức đặt mạng sống của mình sau mạng sống của người khác.

Cảnh vượt sông vì thế không chỉ là một đoạn tường thuật chiến trận. Đó là điểm khởi đầu của một bi kịch kéo dài nhiều năm. Một bên là người ở lại, mang theo hy vọng rằng mình đã cứu được người thương. Bên kia là những người đang lướt đi trên mặt nước băng giá, chưa biết điều gì chờ mình ở bờ đối diện. Ngay từ những trang đầu, cuốn sách đã đặt ra một câu hỏi day dứt: một hành động xuất phát từ tình yêu và lòng quên mình có thể đưa đến kết cục nào, khi số phận không chịu đứng về phía người tốt?

Chính vì thế, cuộc vượt sông này là nền móng cho toàn bộ tác phẩm. Nó giải thích vì sao Philippe mang nặng nỗi day dứt về sau, và vì sao hình ảnh dòng sông băng cứ trở đi trở lại như một vết thương không lành. Từ bờ sông ấy, câu chuyện bước tiếp, và người đọc dần hiểu rằng những gì xảy ra đêm đó sẽ theo ông suốt cuộc đời. Tên của người đại tá ấy là Philippe.

Cơn điên của Stéphanie

Người phụ nữ bị cuốn vào bi kịch bên dòng sông ấy chính là Stéphanie.

Bờ đối diện không mang lại sự cứu rỗi như người ở lại đã hy vọng. Chiếc bè lướt qua mặt nước đầy băng, và ngay lúc tưởng đã thoát nạn, thảm họa ập đến. Khi bè cập vào bờ bên kia, người chồng của nàng bị băng cắt đứt đầu. Nàng đứng ngay đó và nhìn thấy trọn vẹn cảnh tượng. Chỉ trong một khoảnh khắc, người đàn ông vừa được cứu bằng tất cả liều lĩnh và hy sinh của kẻ khác đã chết một cách khủng khiếp ngay trước mắt vợ mình.

Đó là cú đánh mà trí óc con người khó lòng chịu nổi. Stéphanie không gục xuống rồi dần nguôi ngoai như người ta vẫn thường mong. Lý trí của nàng vỡ vụn ngay tại bờ sông. Nàng phát điên, và từ đêm ấy, người phụ nữ từng là nữ bá tước không còn là chính mình nữa. Những gì nàng từng là, từ tên gọi, địa vị cho đến những người thân yêu, đều tan biến khỏi tâm trí.

Sau đó, nàng lưu lạc nhiều năm. Cuốn sách không kể tỉ mỉ từng chặng đường ấy, và có lẽ chính khoảng trống này làm người đọc rùng mình hơn cả. Một người phụ nữ từng sống trong nhung lụa, giờ lang thang không nơi nương tựa, không biết mình là ai, không biết vì sao mình đau. Trong lúc đó, những người từng biết nàng chỉ còn biết đoán già đoán non về số phận của nàng. Nàng như đã biến mất khỏi cuộc đời.

Rồi nàng được tìm thấy. Người đứng ra nhận lấy nàng là bác sĩ Fanjat, cậu ruột của nàng. Với ông, đây không chỉ là một bệnh nhân. Đó là cháu gái ruột thịt, trở về trong một hình hài mà ông khó lòng nhận ra. Ông nhận lấy trách nhiệm chăm sóc, vừa với tư cách thầy thuốc, vừa với tấm lòng của người thân duy nhất còn đủ sức che chở cho nàng. Qua lời kể của chính vị bác sĩ này, câu chuyện về đêm bên bờ sông được kể lại đầy đủ, từ lúc chiếc bè rời bờ cho đến cơn điên không thuốc nào chữa nổi.

Tình trạng của nàng khiến ai chứng kiến cũng xót xa. Nàng cư xử như một con thú hoang, sống theo bản năng, không còn biết đến lễ nghi hay lời nói của con người. Nàng cũng không nhận ra ai, kể cả những người đã từng gắn bó thân thiết với mình. Mọi nỗ lực của người cậu chỉ dừng ở việc giữ cho nàng được an toàn, được ăn ngủ, được sống tiếp. Còn tâm trí nàng vẫn đóng kín sau bức màn của nỗi kinh hoàng.

Chi tiết này làm nên sức nặng của cả đoạn truyện. Philippe đã chọn ở lại bờ bên này để người yêu được sang sông, nhưng chính chuyến sang sông ấy lại cướp đi của nàng cả người chồng lẫn trí óc. Hy sinh của ông đã cứu được mạng sống, nhưng không cứu được con người. Điều ông đổi bằng sự liều lĩnh và lòng quên mình không phải là hạnh phúc, mà là một nỗi đau kéo dài nhiều năm. Từ đây, bi kịch không còn nằm ở dòng sông nữa. Nó nằm ở một người phụ nữ còn sống nhưng đã mất hết những gì làm nên mình, và ở người cậu lặng lẽ ở bên chăm sóc nàng. Số phận ấy thuộc về Stéphanie.

Buổi đi săn năm 1819 và bóng hình nơi phế tích

Câu chuyện chuyển sang một buổi chiều hè oi ả của năm một nghìn tám trăm mười chín, mấy năm sau cuộc vượt sông. Hai người bạn cũ cùng nhau đi săn trong một khu rừng rộng. Một người là quan tòa, người kia là đại tá. Khu rừng ấy có tên là Île-Adam.

Hai người bạn đối lập nhau khá rõ. Quan tòa d'Albon là một người đàn ông to béo, dáng vẻ đúng kiểu quan chức quen ngồi bàn giấy. Cái nóng như nung và quãng đường dài khiến ông kiệt sức, bước chân nặng nề, mồ hôi đầm đìa. Đại tá Philippe de Sucy thì khác hẳn. Ông là người lính từng trải qua sáu năm khổ ải nơi vùng đất băng giá, Siberia, nên thân thể đã được tôi luyện đến mức dẻo dai lạ thường. Thấy bạn thở không ra hơi, Philippe cứ thế trêu chọc không ngớt, và chuyến đi săn mang không khí của hai người bạn thân đùa giỡn với nhau.

Nhưng rồi câu chuyện rẽ sang một hướng khác. Khi lời nói chạm đến chuyện tình cảm, Philippe bỗng chùng xuống. Nụ cười tắt đi, giọng đùa cợt biến mất. Rõ ràng ông vừa bị chạm vào một vết thương lòng đã nằm sâu trong quá khứ, một nỗi đau chưa bao giờ lành. D'Albon nhận ra điều đó ngay. Ông là người tế nhị, nên không hỏi thêm câu nào mà chọn cách im lặng. Khoảng lặng giữa hai người lúc ấy nói được nhiều hơn mọi lời giải thích, và người đọc bắt đầu thấy rằng viên đại tá này mang trong mình một điều gì đó rất nặng.

Cả hai đi tiếp, rồi lạc đường. Cái đói bắt đầu hành hạ, và d'Albon vốn đã mệt lại càng thêm rã rời. Giữa lúc ấy, ông tình cờ trông thấy một làn khói bốc lên phía xa. Theo hướng làn khói, hai người tìm ra một dinh cơ hoang tàn ẩn mình giữa rừng sâu. Nơi này vốn là một tu viện cổ kính, nhưng giờ đã mục nát, cỏ dại mọc um tùm khắp chốn. Nhìn qua song cổng sắt, cảnh vật hiện ra vừa tiêu điều vừa lạnh lẽo.

Rồi d'Albon sững người. Trong khu vườn, ông bắt gặp bóng một người phụ nữ mảnh mai, mặc đồ đen, làn da trắng bệch. Nàng lướt đi thật nhanh, nhẹ như một chiếc bóng, đến mức ông tự hỏi mình đang thấy người thật hay chỉ là ảo ảnh. Hình ảnh ấy mang vẻ ma mị, khiến ông bàng hoàng không nói nên lời.

Sự kỳ bí này làm Philippe tò mò. Ông quyết định bỏ bữa tối đang chờ ở lâu đài, nơi hai người vốn định tới, để cùng bạn đi vòng quanh bức tường và tìm một lối vào. Cái đói của d'Albon dường như phải nhường chỗ cho nỗi hiếu kỳ. Hai người men theo tường đá cho đến khi tới cổng chính. Cánh cổng xiêu vẹo, gần như sắp đổ. Bên trong, cảnh hoang phế đã đến mức cùng cực, và gia súc cứ thế đi lại gặm cỏ tự do, như thể nơi này chẳng còn người trông coi.

Chính lúc ấy, một người phụ nữ nông dân xuất hiện, dắt theo một con bò. Bà lam lũ, dáng vẻ thô kệch và có phần ngờ nghệch. Hai người thợ săn bước tới hỏi han về ngôi nhà bí ẩn, hy vọng nghe được đôi điều về chủ nhân và về bóng người trong vườn. Nhưng họ không nhận được câu trả lời nào rõ ràng. Người phụ nữ chỉ phát ra những âm thanh kỳ dị, xen lẫn vài từ mơ hồ, đủ để hiểu rằng bà đang nhắc đến tu viện Bons-Hommes.

Thế là bí ẩn vẫn còn nguyên. Hai người đàn ông đứng trước cổng, mang theo nhiều câu hỏi hơn lúc đến. Bóng hồng ma quái kia là ai, vì sao nàng sống giữa nơi đổ nát này, và điều gì đã đẩy nàng đến đó. Những câu hỏi ấy chưa có lời đáp, nhưng với người đọc đã theo dõi chuyện bên bờ sông, một linh cảm không dễ gọi tên bắt đầu hình thành.

Nhận ra người xưa và những ngày chăm sóc

Hai người đàn ông bước vào khoảng sân hoang, và chẳng bao lâu sau, họ gặp lại bóng người phụ nữ mà quan tòa đã thoáng thấy qua song cổng. Đến gần, bóng ma ấy hóa ra là một con người bằng xương bằng thịt, nhưng là một con người không còn giống ai nữa. Nàng sống hoang dại, đầu óc mất hết sự tỉnh táo, ánh mắt trống rỗng. Miệng nàng chỉ thốt ra đúng một từ, lặp đi lặp lại không dứt, như thể trong trí nhớ chẳng còn gì khác sót lại.

Viên đại tá đứng sững. Rồi ông nhận ra nàng. Người phụ nữ điên dại trước mặt chính là Stéphanie, người ông từng yêu, người mà ông vẫn ngỡ đã mất tích từ lâu. Sự thật ập đến quá bất ngờ. Nỗi xúc động dữ dội làm ông choáng váng, và ông ngã xuống bất tỉnh ngay tại đó. Quan tòa chỉ còn biết đứng nhìn, hoảng hốt không hiểu chuyện gì đang xảy ra với người bạn của mình.

Khi tỉnh lại, Philippe không còn phải tự hỏi nữa. Ông được nghe bác sĩ Fanjat, cậu ruột của nàng, kể lại toàn bộ câu chuyện. Đó là câu chuyện về cuộc rút quân của người Pháp qua dòng sông băng giá năm một nghìn tám trăm mười hai, một thảm kịch mà chính ông là người trong cuộc. Bác sĩ nhắc lại cảnh ông cướp ngựa, đóng bè để đưa người yêu và chồng nàng qua sông, còn bản thân thì chấp nhận ở lại bờ bên này. Rồi đến chuyện kinh hoàng nhất. Từ bờ bên kia, nàng tận mắt thấy chồng mình bị băng cắt đứt đầu. Cú sốc ấy khiến nàng phát điên hẳn. Nàng lưu lạc nhiều năm, đi hết nơi này đến nơi khác, cho tới khi người thân tìm thấy và đưa về nơi hiu quạnh này.

Nghe xong, Philippe hiểu ra rằng nỗi đau chôn kín trong ông bấy lâu nay có một cái tên, và cái tên ấy đang sống ngay trước mắt, trong tình cảnh thảm hại nhất. Nhưng ông không chịu quay lưng. Ông tìm cách đến gần nàng, mong nàng nhìn ông bằng một ánh mắt quen thuộc, dù chỉ trong thoáng chốc.

Điều ông nhận lại lại quá phũ phàng. Nàng cư xử như một con thú hoang, nhanh nhẹn, cảnh giác, lúc nào cũng sẵn sàng bỏ chạy. Nàng không hề nhận ra ông. Với nàng, người đàn ông từng cứu mình chỉ là một kẻ lạ, thậm chí còn là điều đáng sợ. Mọi cử chỉ dịu dàng, mọi lời gọi tên đều trôi qua mà không để lại dấu vết nào trong tâm trí nàng.

Thế nhưng Philippe vẫn không bỏ cuộc. Ông dọn đến sống ngay cạnh nơi nàng ở, để có thể ở gần nàng mỗi ngày và tự tay chăm sóc. Ông ngày ngày kiên nhẫn ở bên, hy vọng rằng tình yêu bền bỉ sẽ làm được điều mà thuốc men và thời gian chưa làm nổi. Ông thử hết cách này đến cách khác, dùng sự quan tâm lặng lẽ để đánh thức một ký ức đã bị cơn điên phủ kín.

Nhưng nỗ lực nào cũng đi vào ngõ cụt. Nàng vẫn lặp lại từ duy nhất ấy, vẫn xa cách như người sống ở một thế giới khác. Mỗi lần thất bại, nỗi đau trong ông lại sâu thêm. Điều đáng nói là ông không chỉ đau vì bị quên lãng. Ông đau vì phải nhìn người mình yêu ngay trước mặt mà không sao chạm tới được. Những ngày chăm sóc ấy, tuy đầy tận tụy, rốt cuộc chỉ đem lại cho ông sự bất lực và nỗi xót xa không có chỗ dừng.

Cảnh tuyết tái hiện và kết cục bi thảm

Sau bao nhiêu nỗ lực đều đổ vỡ, người đại tá không còn tin vào những cách chữa thông thường. Sự dịu dàng, lòng kiên nhẫn và những ngày ở sát bên đã không đánh thức được gì. Nhưng ông vẫn chưa chịu buông. Trong nỗi tuyệt vọng ấy, một ý nghĩ táo bạo chợt nảy ra. Nếu cơn điên của nàng bắt nguồn từ một cảnh tượng khủng khiếp, biết đâu chính cảnh tượng ấy, được dựng lại, sẽ chạm tới nơi sâu nhất của trí nhớ mà không điều gì khác chạm được.

Ý định ấy được ông theo đuổi đến cùng. Ông quyết định tái hiện nguyên vẹn khung cảnh chiến trường phủ tuyết trắng năm xưa, ngay tại trang viên riêng của mình. Đó không phải một trò thử cho có. Ông muốn mọi thứ giống đến mức người từng đi qua cuộc rút quân kinh hoàng kia phải nhận ra ngay, như thể nàng bị đưa ngược về đúng khoảnh khắc đã làm vỡ tan tâm trí mình. Điều đáng nói là canh bạc này vừa liều lĩnh vừa đầy yêu thương. Ông biết rõ mình đang đặt người mình yêu trước chính nỗi sợ lớn nhất của nàng, nhưng ông chẳng còn con đường nào khác để mong nàng quay về.

Rồi giây phút quyết định đến. Đứng giữa khung cảnh quen thuộc đến rợn người, nàng nhìn thấy cảnh cũ, và nhìn thấy cả gương mặt thân thương của người đã từng cứu mình. Ngay lúc ấy, điều tưởng như không bao giờ xảy ra đã xảy ra. Một tia lý trí bừng sáng trở lại trong đầu óc đã tối tăm quá lâu. Cảm xúc cũng trở về cùng với nó, như dòng nước tràn qua lớp băng vừa tan. Sau bao nhiêu năm là một con người xa lạ với chính mình, nàng nhận ra người thương.

Nhưng niềm hy vọng ấy quá ngắn ngủi. Khoảnh khắc tỉnh táo hiếm hoi chính là lúc trái tim nàng không chịu nổi nữa. Một trái tim đã bị tàn phá bởi nỗi kinh hoàng và những năm lưu lạc, giờ phải đón nhận cùng lúc tất cả ký ức và tình cảm dồn về. Nó kiệt sức, rồi ngừng đập vĩnh viễn. Sự sáng suốt vừa trở lại đã khép lại cùng cuộc đời nàng, chẳng để cho hai người một chút thời gian nào để bên nhau.

Với Philippe, đó là một đòn giáng không gì sánh được. Ông đã cứu nàng một lần bên dòng sông băng, đã kiên trì chăm sóc nàng bao ngày, và cuối cùng chính bàn tay ông dựng nên cảnh tuyết lại là điều đưa nàng đến phút lìa đời. Nỗi đau ấy không để ông yên. Nó ám ảnh ông suốt nhiều năm, bám theo ông như cái bóng, không thuốc men hay thời gian nào làm dịu được. Và rồi, không còn sức chịu đựng thêm, ông tự kết liễu đời mình.

Câu chuyện khép lại trong bi kịch trọn vẹn. Hai con người từng cố cứu nhau giữa cơn hỗn loạn của chiến tranh, cuối cùng đều bị chính ký ức về chiến tranh ấy nuốt chửng. Cuốn sách để lại cho người đọc một nỗi xót xa lặng lẽ, về sức nặng của tình yêu, và về những vết thương mà ngay cả hết lòng cũng không chữa nổi, nơi Stéphanie và Philippe.

Chiến tranh và chấn thương tinh thần. Tác phẩm phơi bày sự tàn khốc của chiến tranh không chỉ ở thương vong thể xác mà còn ở sự hủy hoại khôn cùng về tinh thần. Thảm kịch bên dòng sông băng đã cướp đi sinh mạng, lý trí và đày ải những người sống sót vào nỗi ám ảnh suốt đời. Tình yêu, hy sinh và nỗi tuyệt vọng. Tình yêu của Philippe thể hiện qua sự quên mình cao cả, sẵn sàng nhận phần hiểm nguy để cứu người thương và chồng nàng. Tuy nhiên, sự hy sinh tột cùng ấy lại không thể ngăn nổi số phận nghiệt ngã, cuối cùng đẩy người đàn ông vào nỗi bất lực và bi kịch tự sát. Sự điên loạn và ký ức vỡ vụn. Cơn điên của Stéphanie là tấm màn che chắn cho một tâm trí đã sụp đổ hoàn toàn trước cảnh tượng hãi hùng. Khi ký ức được đánh thức bằng một canh bạc liều lĩnh, sự trở lại của lý trí cũng chính là lúc trái tim kiệt cùng sức lực và vĩnh viễn ngừng đập.

Cuốn sách phù hợp với người đọc yêu văn chương cổ điển, thích những câu chuyện tình bi thương xoay quanh chiến tranh và ký ức. Ai quan tâm đến chấn thương tinh thần, hoặc muốn suy ngẫm về việc một hành động hy sinh xuất phát từ tình yêu có thể kéo theo nỗi đau kéo dài nhiều năm, sẽ tìm thấy nhiều điều đáng nghĩ. Mạch truyện đi từ cảnh vượt sông, qua cuộc đi săn, đến lời kể của vị bác sĩ, giàu hình ảnh và cuốn hút, nhất là đoạn dựng lại chiến trường phủ tuyết. Tuy nhiên, đây không phải lựa chọn cho người đang tìm một câu chuyện nhẹ nhàng, có kết thúc hạnh phúc. Nội dung đầy ám ảnh, với cái chết, cơn điên và sự tuyệt vọng đến tận cùng, nên có thể khiến người đọc nặng lòng. Người thích nhịp truyện nhanh, nhiều tình tiết ly kỳ cũng có thể thấy tác phẩm thiên về cảm xúc hơn là hành động. Đây là cuốn sách day dứt, để lại nỗi xót xa lặng lẽ.