Sách hay

Thạch Lam

2. Gánh Hàng Xén Qua Những Năm Tháng Nhọc Nhằn

Cô hàng xén — Tóm tắt

Tâm trở về làng trong buổi tối mùa đông lạnh lẽo, lòng nhẹ nhõm khi nhìn thấy cây đa, quán gạch và những lũy tre thân thuộc. Vừa bước vào nhà, cô đã được mẹ già và các em nhỏ đón tiếp bằng tình yêu thương ấm áp. Những chiếc kẹo bỏng cô cẩn thận dành cho từng đứa khiến lũ trẻ vui mừng, còn sự săn sóc dịu dàng của bà Tú giúp cô quên đi những mệt nhọc sau một ngày buôn bán. Gia đình sa sút từ khi ông Tú thôi dạy học vì mắt kém, ruộng đất chỉ đủ cung cấp thóc ăn, nên Tâm phải gánh vác việc kiếm tiền nuôi các em ăn học và phụng dưỡng cha mẹ. Dù vốn liếng ít ỏi, việc buôn bán ngày càng khó khăn, cô vẫn chăm chỉ, chu đáo và không nghĩ đến cuộc sống riêng của mình. Trong lòng Tâm cũng có những rung động thầm kín dành cho cậu giáo Bài, một người con trai lịch thiệp, nho nhã thường ghé hàng cô mua kim chỉ. Cô từng e thẹn thử son môi, mơ hồ ao ước vẻ đẹp và cuộc sống sung túc của những cô gái trên tỉnh, nhưng những mong muốn ấy luôn nhường chỗ cho trách nhiệm gia đình. Mỗi đêm, cô lại nghĩ đến tương lai học hành thành đạt của các em, hy vọng chúng sẽ giúp cha mẹ khôi phục cuộc sống khá giả ngày trước. Sáng hôm sau, Tâm tiếp tục gánh hàng ra chợ trong sương lạnh, chấp nhận cuộc đời lao động bền bỉ như bao người phụ nữ quê nghèo khác. Tại chợ, cô gặp Liên, người bạn buôn bán cùng mình, và lại ngượng ngùng khi chạm mặt cậu giáo Bài. Sau mùa gặt, Bài nhờ người mai mối đến hỏi cưới Tâm. Bà Tú nhận thấy đây là một mối nhân duyên tốt, bởi Bài có nết hạnh và xuất thân gia đình gia giáo, dù không giàu có. Tâm đau lòng khi nghĩ đến việc rời xa mẹ già và các em còn nhỏ, lo rằng không ai tiếp tục kiếm tiền cho chúng ăn học. Tuy nhiên, bà Tú khuyên con gái đã đến tuổi phải lấy chồng và hứa sẽ tự làm lụng để phụ giúp gia đình. Tâm cuối cùng chấp nhận cuộc hôn nhân, nhưng ngày lên xe hoa, cô buồn bã từ biệt các em và hứa hằng tháng sẽ gửi tiền về. Ngôi nhà vốn ấm áp bỗng trở nên vắng vẻ sau khi cô đi. Về nhà chồng, Tâm nhanh chóng trở lại công việc buôn bán vì gia cảnh bên ấy cũng nghèo túng. Ngoài việc trang trải sinh hoạt và lo thuế má cho chồng, cô vẫn cố dành dụm tiền giúp các em học hành. Những ước mơ giản dị thời con gái, như sắm một đôi khuyên vàng, dần trở nên xa vời. Cô phải giấu những khoản tiền gửi về nhà mẹ đẻ, chịu sự trách móc của Bài và những lời nghi ngờ từ mẹ chồng. Hai năm sau, Tâm sinh con trai nhưng mới ở cữ nửa tháng đã phải gánh hàng đi chợ. Công việc và những gánh nặng liên tiếp khiến cô già đi, đánh mất vẻ đẹp từng khiến người trong vùng chú ý. Nhiều năm trôi qua, Tâm ngày càng xa cách những niềm vui tuổi trẻ, chỉ còn biết tất bật nuôi chồng, chăm con và lo cho gia đình bên ngoại. Trong khi Liên lấy được chồng giàu, vẫn trẻ đẹp và có thể sắm sửa đồ trang sức, Tâm phải tính toán từng đồng vì Lân đã lên trường tỉnh, tiền học ngày càng tốn kém. Một hôm, cô trở về thăm nhà nhân dịp Lân từ tỉnh về và muốn hỏi thăm người cha đã đau yếu nhiều tháng. Căn nhà cũ vẫn thân thuộc, nhưng mẹ cô đã già nua, tóc bạc trắng, còn cảnh nghèo vẫn chưa được cải thiện. Lân lớn lên thành một cậu học trò nhanh nhẹn nhưng có phần kiêu căng, chỉ chăm chăm xin chị mười đồng bạc để mua sách và nộp đơn đi học. Tâm giải thích rằng việc buôn bán khó khăn, không thể kiếm được số tiền lớn ngay lúc ấy. Thấy em giận dỗi, cô không đành lòng nên lấy khoản tiền vừa dành để trả nợ và lo sưu thuế cho chồng đưa cho em, hứa sẽ tìm cách vay bù sau. Trên đường trở về trong màn sương tối và gió lạnh, Tâm lo sợ trước những lời trách móc đang chờ đợi mình ở nhà chồng. Cô nhận ra cuộc đời mình từ thuở con gái đến lúc trưởng thành dường như chỉ là chuỗi ngày lao lực, hy sinh và bất an nối tiếp nhau, nặng nề, đơn điệu như một tấm vải thô được dệt mãi không ngừng.