Tóm tắt: Hoàng Lê nhất thống chí

Trịnh Sâm nối ngôi Chúa, trị nước có tài nhưng dần trở nên xa xỉ, kiêu căng và hết mực sủng ái Đặng Thị Huệ. Khi Thị Huệ sinh được con trai là Cán, Sâm yêu quý và có ý định phế lập người con trai lớn là Trịnh Tông do cung tần họ Dương sinh ra để nhường ngôi thế tử cho Cán. Lòng người trong triều từ đó phân vân, chia thành bè phái ngầm tranh giành quyền lực. Trong lúc đó, Trịnh Tông cùng các gia thần lo sợ mất ngôi nên đã ngầm sắm sửa binh khí, chiêu mộ dũng sĩ để phòng biến. Tuy nhiên, mưu đồ này bị phát hiện qua đơn tố cáo và sự dò xét của phe cánh Thị Huệ cùng quận Huy. Trịnh Sâm vô cùng giận dữ, lập tức triệu tập các quan trấn thủ liên quan về kinh để tra xét. Dù Ngô Thì Nhậm và nhiều người tìm cách khuyên can hoặc gỡ tội, Trịnh Sâm vẫn quyết định khép tội phản loạn. Kết quả là Trịnh Tông bị truất làm con út và giam lỏng, còn các bề tôi thân cận như Khê trung hầu và Nguyễn Khắc Tuân phải uống thuốc độc tự tử. Vây cánh của Đặng Thị Huệ ngày càng mạnh mẽ, thao túng triều chính và khiến thiên hạ khiếp sợ. Cuối cùng, bất chấp tiếng tăm hung bạo của Đặng Mậu Lân, Trịnh Sâm vì quá sủng ái Thị Huệ nên đành ép lòng gả công chúa Ngọc Lan cho y, đồng thời cắt cử người theo hầu để bảo vệ con gái.

Nguyễn Khản sau khi rời kinh thành đã đến Sơn Tây gặp người em ruột là Điền nhạc hầu Nguyễn Điều để bàn kế hoạch tiêu diệt bọn kiêu binh đang lộng hành. Nhận thấy lòng dân oán hận và các trấn đều căm ghét lực lượng này, Nguyễn Điều đã hiến mưu kế huy động hào kiệt các trấn cùng quân lính bốn phương đồng loạt khởi binh tiêu diệt toàn bộ ưu binh Thanh Nghệ, đồng thời lập mưu đưa Chúa cùng Thái phi và các vương tử lẻn ra ngoài thành để tránh tai họa. Sau khi nghe kế hoạch, Nguyễn Khản liền gửi mật khải về kinh thành cho Tông. Tông vô cùng vui mừng, lập tức ban mật chỉ khen ngợi và sai người chuẩn bị chu đáo mọi việc từ việc tẩu tán tài sản kho bạc đến việc hẹn ngày các trấn cất quân tiến về kinh sư. Tuy nhiên, mưu sự không thành khi kế hoạch bị kiêu binh ở kinh thành phát giác. Nghe tin Quận Thạc đưa thuyền tới bến Thanh Trì đón Chúa, đám chư quân đã kéo đến phủ chất vấn và đe dọa khiến Tông tái mặt, không thể bước chân ra khỏi cung. Mặc dù Tông vội vàng ngầm sai người đi đình hoãn nhưng các đạo quân ở các trấn đã y hẹn kéo lên đường khiến thiên hạ náo động. Bọn ưu binh Thanh Nghệ ở các địa phương bị dân làng bắt giết hoặc phải giả làm người câm để trốn chạy về kinh. Tại đây, chư quân chia nhau ra các ngả chống cự nhưng đều bị thổ hào đánh thua, khiến kinh thành rơi vào cảnh hoảng loạn, người dân dắt nhau dắt díu trốn chạy. Trong tình thế căng thẳng, kiêu binh kéo vào phủ Chúa cướp hết binh khí, bắt giam và tra tấn những tay nghĩa sĩ dò thám, sau đó vây quanh phủ Chúa trách mắng Tông vì dám dùng mưu diệt bỏ lực lượng cốt cán của nhà Chúa. Trước sức ép quá lớn, Tông một mực chối cãi và ngầm sai người ra lệnh bãi binh các trấn. Trong khi đó, chư quân vẫn nuôi ý định đại nghịch, bàn kế hoạch kéo vào phủ cướp đoạt của cải và rước Hoàng thượng về Thanh Hóa. Họ đem bản điều ước đến hỏi Trần Nguyễn Nhưng để phân công công việc. Tuy nhiên, Trần Nguyễn Nhưng sau khi nhận lời đã lén đem toàn bộ mưu kế kể hết lại cho Tông để xin tiền thưởng. Vốn là kẻ nông nổi hay khoe khoang, Nhưng đã bị chư quân phát giác và phải trốn chạy vào Thanh Hóa, trong khi Tông cũng nhân cơ hội này thuyên chuyển Nhưng đi nơi khác. Sau sự việc đó, các trấn đều bãi binh và mưu đồ phản loạn của chư quân cũng dần dần tiêu tan.